Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі [ 22 бет ]

БАЛАЛАР МЕН ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ГИГИЕНАСЫ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАҚСАТТАРЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ ДАМУЫ

Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы және физиологиясы дамуының негізгі кезеңдері

БАЛАЛАР ЖӘНЕ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ӨСУІ МЕН ДАМУЫНЫҢ ЖАЛПЫ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТҰҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОРТАНЫҢ РОЛІ

Өсу және даму
Клетканың құрылымы және оның функциональдық маңызы
Ұрықтану және организмнің құрсақ ішінде дамуы
Адам өмірін кезеңдерге бөлу
БАЛАЛАР МЕН ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ЖАС
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ГИГИЕНАСЫ
ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАҚСАТТАРЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ
ДАМУЫ

Балалар мен жасөспірімдердің жас ерекшеліктері физиологиясының және гигиенасының анықтамасы

Физиология — функциялар туралы, яғни мүшелердің системалардың және тұтас организмнің тіршілік әрекеттері туралы ғылым. Оның түпкі мақсаты қалған бағытта пәрменді әсер етуге мүмкіндік беретін функцияларды жете танып білу болып табылады.
Физиология негізінде өліден тіріні сапалық жағынан айыратын маңызды тіршілік процестері жататын заңдылықтарды зерттейді. Ол өсімдіктер, жануарлар және адам физиологиясына бөлінеді, ал соңғысы — еңбек, дене жаттығулары мен спорт, тамақтану физиологиясы, жас ерекшеліктері физнологиясына және басқаларға бөлінеді.
Медицина институттарында, мысалы, қалыпты және патологиялық физиологияны оқиды. Қалыпты физиология дені сау адам организміндегі тіршілік әрекеттері процестерін, ал патологиялық физиология ауру адамды дені сау адамдардан ажырататын заңдылықтарды түсіндіре отырып сипаттайды.
Жас ерекшеліктері физиологиясы организмніц бүкіл өмірі бойындағы физиологиялық функциялардың қалыптасуы мен даму заңдылықтарын зерттейді.
Педагогика институттарының жас ерекшеліктері физиологиясы курсында жас балалар меи жасөспірімдер организміндегі тіршілік әрекеттерінің сандық және сапалық белгілері оқылады, сондықтан балалар мен жасөспірімдер физиологиясын өздігінше ғылым деп санау және оқуға ыңғайлы болу үшін балалар мен жасөспірімдер гигиенасымен бір оқу пәніне біріктіру дұрысырақ болар еді.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы — жас ұрпақтың денсаулығын қорғау және нығайту туралы ғылым. Ол жалпы гигиенамен тығыз байланысты және өсіп келе жатқан организм мен қоршаған ортаның өзара әсерін зерттейді.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасыныц негізгі міндеті өсіп отыратын организмнің тіршілік әрекеттері процестерінің қалыпты өтуін қамтамасыз ететін жағдайдар мен ауруларды болдырмауға бағытталган гигиеналық шараларлы алдын ала жасау. Бұл мектептегі профилактикалық дәрігерлік іс.
Мектеп гигиенасына қатысты жасалатын мәсслелердің кеңеюіне байланысты 1958 жылы мектеп гигиенистерінің Халықаралық II съезі (Высокие Татры, ЧССР) оны балалар мен жасөспірімдер гигиенасы деп атады.
Балалар мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы организмді табиғи (оқу сабақтары, демалыс, ойын т. б. кезінде), сол сияқты лабораториялық жәндіктерді пайдалана отырып, лабораториялық жағдайларда зерттейді, мұның өзі организмнің клеткаларында, тканьдерінде, мүшелерінде және системаларында жүретін процестердің табиғатын терең тануға мүмкіндік береді.
Организмде жүретін процестерді зерттеу үшін әр түрлі: элек-трофизиологиялық, биохимиялық, микроскоптік, гистохимиялық т. б. әдістер қолданылады.
Балалар мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы, психологиялық-педагогикалық ғылымдар негізін құрады және балалардың аурулары мен оларды емдеу туралы ғылым педиатриядан бөлінбейді. Оған басқа, балалар мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы бірқатар дол (физика, химия, метеорология т. б.) және әлеуметтік ғылымдармен, олардың әдістері мен заңдарын пайдалануымен ғана емес, сол сияқты денсаулықты қорғау ұсыныстарымен де байланысты. Осының арқасында өсіп отыратын организмнің тіршілік әрекеттері, ортаның табиғи факторларымен тығыз байланыста қаралады: диалектикалық тәуелділік ашылады және өсіп жетілетін организмнің формалары меи функцняларының қалыптасу процесі баяндалады: адамның психикалық процестерінің материалистік негізі терең танылады, ол нақтылы шындықтың мәні туралы дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастырады.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасының әлеуметтік гигиена және эпидемиологиямен (адамдар арасында жұқпалы аурулардың пайда болуы мен таралуының объективті заңдылықтары, профилактикалық әдістер және ол ауруларды жою туралы ғылым) көп ортақтастығы бар, өйткені олар

Дисциплина: Валеология
Тип работы: Материал
Цена этой работы: 500 теңге




Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Уважаемые покупатели сайта, мы Вас очень просим по возможности покупать через терминалы QIWI, так как это выгодно Вам и нам.

— Администрация сайта
Для получения этой работы Вам нужно отправить SMS сообщение на номер 9685 с текстом dam 207019
Не забудьте поставить один пробел между dam и номером. Все буквы в сообщении латинские. Стоимость SMS 585 тенге. Пароль придет в течений 1-2 минуты на Ваш телефон в виде SMS сообщения. Введите полученный пароль в ячейку снизу и нажмите на кнопку "Скачать".

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
БАЛАЛАР МЕН ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ
ГИГИЕНАСЫ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАҚСАТТАРЫ, ... ЖӘНЕ ... мен ... ... және ... ... ... ЖӘНЕ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ӨСУІ МЕН ДАМУЫНЫҢ ЖАЛПЫ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТҰҚЫМ
ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОРТАНЫҢ РОЛІ
Өсу және даму
Клетканың құрылымы және оның функциональдық маңызы
Ұрықтану және организмнің ... ... ... ... ... ... МЕН ... ЖАС
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ГИГИЕНАСЫ
ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАҚСАТТАРЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ
ДАМУЫ
Балалар мен ... жас ... ... және
гигиенасының анықтамасы
Физиология — функциялар туралы, яғни мүшелердің системалардың және
тұтас организмнің ... ... ... ... Оның ... ... ... пәрменді әсер етуге мүмкіндік беретін функцияларды ... білу ... ... ... өліден тіріні сапалық жағынан айыратын маңызды
тіршілік ... ... ... зерттейді. Ол өсімдіктер,
жануарлар және адам физиологиясына бөлінеді, ал соңғысы — ... ... мен ... ... ... жас ... және ... бөлінеді.
Медицина институттарында, мысалы, ... және ... ... ... физиология дені сау адам организміндегі
тіршілік әрекеттері процестерін, ал ... ... ауру ... сау ... ... ... ... отырып сипаттайды.
Жас ерекшеліктері физиологиясы организмніц бүкіл өмірі бойындағы
физиологиялық функциялардың қалыптасуы мен даму заңдылықтарын ... ... жас ... ... ... ... меи жасөспірімдер организміндегі тіршілік әрекеттерінің сандық және
сапалық белгілері оқылады, сондықтан ... мен ... ... ... деп ... және ... ... болу үшін
балалар мен жасөспірімдер гигиенасымен бір оқу ... ... ... ... мен ... ... — жас ... денсаулығын қорғау
және нығайту туралы ғылым. Ол жалпы гигиенамен тығыз ... және ... ... ... мен ... ... өзара әсерін зерттейді.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасыныц негізгі міндеті өсіп ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін жағдайдар мен ауруларды ... ... ... ... ала ... Бұл мектептегі профилактикалық дәрігерлік іс.
Мектеп гигиенасына қатысты жасалатын мәсслелердің кеңеюіне байланысты
1958 жылы мектеп гигиенистерінің Халықаралық II съезі (Высокие ... ... ... мен ... ... деп ... мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы организмді
табиғи (оқу сабақтары, ... ойын т. б. ... сол ... ... ... ... ... жағдайларда
зерттейді, мұның өзі организмнің клеткаларында, тканьдерінде, мүшелерінде
және системаларында жүретін процестердің табиғатын терең ... ... ... процестерді зерттеу үшін әр ... ... ... микроскоптік, гистохимиялық т. б. әдістер
қолданылады.
Балалар мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы, психологиялық-
педагогикалық ғылымдар негізін ... және ... ... мен ... ... ... педиатриядан бөлінбейді. Оған ... ... ... ... және ... ... дол (физика, химия,
метеорология т. б.) және ... ... ... әдістері мен
заңдарын пайдалануымен ғана емес, сол ... ... ... де ... Осының арқасында өсіп ... ... ... ... табиғи факторларымен тығыз байланыста
қаралады: диалектикалық тәуелділік ашылады және өсіп жетілетін ... меи ... ... ... ... адамның
психикалық процестерінің материалистік негізі терең танылады, ол ... мәні ... ... дұрыс көзқарас қалыптастырады.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасының әлеуметтік гигиена және
эпидемиологиямен ... ... ... ... ... болуы мен
таралуының объективті заңдылықтары, профилактикалық әдістер және ... жою ... ... көп ортақтастығы бар, өйткені олар организмнің
биологиялық табиғатының қоғамдық ортаға қатынасын ... және ... мен ... ... сол ... ... әсер ететін
факторларды жою немесе ... және ... оқу, өмір ... ... ... ... ұсыныстар жасауға міндетті.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы және физиологиясы дамуының
негізгі кезеңдері
Адам гигиенасы мен ... ... ерте ... басталады. Көне
медицина оқымыстыларының ішіндегі ең белгілісі Гиппократ, ал феодализм
дәуірінде — ... ... деп ... ... ... ... әрі философы
Абу-Али Ибн-Сина. Оның «Дәрігерлік ғылымның ережелері» деген ... ... және ... ... ... рет ... мен ... отандық гигиенасы көне замандағы
«Владимир Мономахтың балаларға ақылы» (XIғ.), ... ... ... ... (XVII ғ.) ... ... ... айнасы немесе күнелтіс жүрістерінің көрсеткіші» (XIII ғ.) ... ... В. ... оның ... әрі ... қайраткерлер
И.И.Бецкой, Н.И.Новиков Россиядағы халықтың соның ішінде балалардың
денсаулығын жақсартуды ... А. Н. ... ... ... ... жақсарту және денсаулығын сақтауды крепостнойлық қоғамды, жоюмен,
оқытумен, дене шынықтырумен және ... ... ... балалар мен жасөспірімдер гигиенасының ... ... ... ... сол ... арнаулы құралдар басып
шығару тек Петербург дәрігерлік-хирургиялық ... ... ... соң (1871) ғана ... ... Кафедраны А. ... ... ... ... ... ... «қоғамдық іс-әрекеттердің әр
түрлі жағдайларында, организмдегі физиологиялық ... ... және ... өндіргіш күштерінің сақталуы мен дамуының ... ... ... деп ... жылы ... университетінде гигиена кафедрасы ашылды. Оны
Ф.Ф.Эрисман (1842—1915) басқарды, ол ... ... ... гигиенаның негізгі міндеттерін анықтады және балалардың денсаулығы
қоршаған орта ... мен ... ... ... ... ... бірлесе отырып, ол ... ... ... және ... ... ... жақсылап жабдықтау
керектігінің негізін қалады, класс бөлмесінің балаларға арналған әр түрлі
мебельдің, оның ішінде мектеп ... ... ... ... ... алдын ала сақтандыру үшін нұсқаулар құрастырды.
1877 жылы Ф.Ф.Эрисманның «Ой және дене ... ... ... ... ... Ол К. ... «Капиталының» тікелей әсерімен жазылды.
Мектеп гигиенасы жөнінде бірінші гылыми орталық — мектептік-гигиеналық
комиссия — Россияда 1875 жылы ... ... ... пайда болды (С.Е.Советов). Комиссияның жұмысына А. ... Ф. Ф. ... ... және ... ... белсене
қатысты.
1906 жылы училище дәрігері және Россиядағы училищелер дәрігерлері
Қоғамының ... Д. Д. ... (1861 — 1934) ... ... ... атты оқу құралын жариялады. Өзінің мол тәжірибесіне
және отандық, шетелдік ... ... ... ... ... ... жоспарлау және аббаттандырудағы, мектептерде сабақ
берудегі балалардың жұқпалы ауруларын алдын ала ... ... ... ... ... көмекті кеңейту жөніндегі шараларды
белгіледі. Балалардың денсаулығын ... ... көп ... ... үшін ... ... 1926 ... «Еңбек Ері» құрметті атағы берілді.
Бала организмнің анатомиялық - физиологиялық ерекшеліктерін Россияда
бірінші рет ... ... ... ... кафедрасының меңгерушісі, профессор Н.П.Гундобин (1860—1906)
зерттей бастады. Оның тәжірибесі «Балалар жасының ... ... ... ол ... ... ... мен ... жөнінде
Россияда бірінші еңбек болып саналады. Балаларды шынықтыруға, ... ... және ... ... ... ... мән берді.
Балалар мен жасөспірімдердің физиологиясы және гигиенасын дамытуда
И.М.Сеченов пен ... ... мен ... ... маңызы
зор. Олардың рефлекстер, жоғары дәрежелі нерв ... және ... ... беру ... ... ... ілімі ми қыртысындағы анализдеу
мен синтездеу әсеріне материалистік түсінік берді, ми мен ... ... ... ... байланысты ашып берді.
Жоғары дәрежелі нерв қызметінің жасқа байланысты ерекшеліктерін
Н.И.Красногорский, В.М.Бехтерев, А.Г. ... Н. И. ... ... ... ... А.Н.Кабанов, А.А.Волохов, И.А.Аршавский,
А.А.Маркосян және басқалары да зерттеді. ... мен ... ... беру жүйесіне алғашқы зерттеулер жүргізген А.Г.Иванов-
Смоленский және М. М. ... ... атап ... жен. Орталық нерв
жүйесіндегі басымдылық процестері туралы А. А. Ухтомскийдіц ... ... ... құбылыстарын түсіндіруге ... ... ... мен ... ... және тәрбиелеу процесі мүмкін
емес. ... ... мен ... үкіметі жаңа ... ... ... ... ... денсаулығын қорғау мен
денесінің дамуына ерекше көңіл аударды. Мысалы, 1917 ... ... ... ... ... ашылып, 1918 жылдың 20 ... ... ... ... ... ... оны В.М. ... (Величкина) басқарды. ... ... ... іске ... мектептердегі және басқа балалар мекемелеріндегі
тазалық жағдайы мен оны жақсылап жабдықтау жөніндегі ... ... 1920 жылы ... ... ... ... И.А.Семашконың
(1874—1949) талабы бойынша мектептік-тазалық бөлімі денсаулық сақтау халық
комиссариатының қарамағына берілді.
1919ж. январьда В. И. ... ... ... ... құру ... қол ... ... қызмет ету жүйесінің дамуының негізіне үш принцип
қойылды: 1) барлық жастағы ... ... ... емдеу және алдын ала
сақтандыру ... ... 2) ... ... дәрігерлік қызмет
ету жұмысын ауруханада және ауруханадан тысқары ... ... және ... шараларын денсаулықты ... ... ... 1929 ... ... ... ... жұмысы мектептердегі
балалардың оқу мен тәрбиесі үшін қолайлы жағдайлар жасауға бағытталды.
СССР-де мектеп гигиенасының негізін салушы және Москва мен ... ... ... ... ... ... А. В.
Мольков (1870—1947) ... ол ... ... ... ... мен ... ... бойынша көптеген еңбектің
авторы, ... ... ... ... ... ... ... оқу сабағы ретінде мектеп гигиенасы
30-жылдардан бастап енгізілді. Болашақ ... ... ... ... ... (1934) ... С. Е. ... (1896—1967) бұл
жұмыстағы еңбегі аса зор.
СССР-де қазіргі кезде балалар мен жасөспірімдердің ... ... ... ... ... СССР ... Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы институты, ... ... ... Жас ... физиологиясы
институты, медицина және педагогика ... ... ... ... ... ... ... балалар мен жасөспірімдер гигиенасы бөлімдері т.б.
үйлестіріп ... ... ... ... ... басылымдар белорус материалдарына
жазылып, жекелеген ... ... тек XX ... ... ... ... жылы Белорус ғылыми-зерттеу санитарлық-гигиеналық ... ... 1959 ж. оның ... ... ... ... 1963 ж. бастап ол балалар мен жасөспірімдердің гигиена бөлімі
болып қайта құрылды,
Республикада мектептік-гигиеналық ... өте кең ... Ұлы Отан ... ... ... 1964 ж. М. Т. Матюшоноктың
«Бастауыш мектеп жасындағы балалардың анатомиясы, ... ... ... ... ... 1970 ж. ол ... ... үшіп
оқулық шығарды, 1975 Ж. педагогика институттары үшін оқу құралын (басқа
авторлар Г.Г.Турик және А. А. ... мен ... ... бұл ... ... ... ... табылады.
Республикада балалар мен жасөспірімдер физиологиясын зерттеу Белорус
мемлекеттік университетінің медицина және биология факультеттерінде адамның
физиологиясын зерттеумен ... ... ... ол ... ... Л. П. ... И. А. Ветохин, Н.П.Гращенков, ... және ... да ... ... ... ... істеді.
Балалар мен жасөспірімдердің жас ерекшеліктері физиологиясы және
гигиенасы бойынша ... ... ... ... ... ... ауруларынан алдын ала сақтандыру да үлкен табысқа жетіп,
балалар өлімі едәуір азайды. Бұл пәнді оқу ... ... ... ... көтереді.
Белоруссияиың физиологтары мен гигиенистері республикалық одақтық және
халықаралық съездердің конгрестер мен симпозиумдардың жұмыстарына қатысады,
бұл өскелең ... ... ... ... ... ... проблемалары маңызды, актуалды екендігін көрсетеді.
БАЛАЛАР ЖӘНЕ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ӨСУІ МЕН
ДАМУЫНЫҢ ЖАЛПЫ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТҰҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОРТАНЫҢ РОЛІ
Өсу және ... ... ... ... және жасөспірімдердің жас
ерекшелігі физиологиясы мен гигиенасында, өсу және даму ... ... ... ... Өсу — бұл ... және ... яғни ... ұзындығы мен салмағының өзгеруі. Ол негізгі
жас ... ... бірі ... табылады және бала
организміндегі сандық „өзгерістерді сипаттайды. Даму — ... ... және ... ... ... ... яғни
белгілі бір уақыт кезеңінде олардың қызметінің жетілуін сипаттайтын,
саналық ... ... ... өсу мен ... ... ... белгілі
тәуелділікте болады, қарқынды өсетін және кызметі өзгеретін ... ... ... жас ... ... қарқынды түрде өтеді.
Қалыпты жағдайларда екі процесс те үздіксіз жүреді, ... әр ... ... ... өсу мен ... ... ... баяулау кезеңдерімен
алмасады және керісінше. ... ... бір ... екі ... (әр ... деп аталады. Сандық ... ... ... бір ... ... әкеледі — организм сапалық
жаңа күйге көшеді. Мұнда дененің бір ... ... ... ... бұлшық ет күші мен қимыл белсенділігі — ақыл-ой әре-кетінде
байқалады, Өсіп жетілу үйлесімділігіне осылайша қол ... ... өсіп ... және ... ... және ... ортаның көптеген факторларына тәуелді. Мұнда өсу
және жетілу биологиялық факторларының негізгі ... ... ... да
сандық есептеуге болатыны айқын көрінетін өзгергіштерінен байқалады, ал
қоғамдық ... ... ... ... ұйымдастыру, оқыту және
тәрбиелеу принциптеріне шоғырланады. Олар ... ... яғни ... баға беру ... ... ... ... балаларға тән нәрсе дене мүшелерінің форматы
әлі түзіліп аяқталмағандығы (1-сурет).
1 – сурет. Жасқа ... дене ... ... өсуі мен ... ... секірмелілік гигиенада
«ұзару» және «жұмырлану» кезеңдері ретінде белгілі. Балалар мен қыздардың
«ұзаруы» әсіресе ... ... ... айқын байқалады. Есею
жылдарында өсу тоқталады (әйелдерде 23 ... ... ал ... ... және ... ... ауысады. Жас адамдар сымбатты, жинақы,
бұлшық еттері шығыңқы, қимылдары үйлесімді бола бастайды.
Клетканың құрылымы және оның ... ...... және өсімдіктер организмдерінің дамуы мен
құрлысының негізінде жатқан тіршілік системасы. Ол ... мен ... мен ... ... ... мен ... қоса) электрондық микроскоптың көмегімен зерттеу клетка қабығы,
цитоплазма, ядро және клетка оргоноидтары өзара ... және ... ... бәріне қажетті процестерді іске асыратын тұтас
комплекс екенін ... ... мен ... органоидтарын қоршаған ортадан бөлек ұстап
тұрады. Қабықтың арқасында клетка ... ... ... ретінде
қызмет атқарады. Электрондық микроскоптың мәліметтері бойынша ... ... үш ... мембранадан тұрады. Мембранада өте ұсақ
тесіктер — ... ... Олар ... ... ... ортамен және басқа
клеткалармен зат алмасуды іске асырады. Аздап бүлінген кезде ... ... тез ... ... Оның ... бүлінуі бүкіл
клетканың өлуіне әкеледі.
Цитоплазма — клетканың жартылай сұйық ортасы, зольден гельге қайта
айнала алатын коллоидтық ... ... ... ... ... арқасында клетка өзгерген орта активтілігін (рн) тез
қалпына келтіре алады.
Цитоплазмада органоидтар — ... ... ... бар. ... мен ... ... байланысын қамтамасыз ете отырып, клетканың
қалыпты қызметіне жағдай ... — тірі ... ... әсер ... ... ... ... Көпшілік клеткаларда бір ядро болады, бірақ олар екі, үш және
одан да көп болады. Ядроның формасы ... ... ... ... т. б.) клетканың функциональдық күйін көрсетеді. Мысалы, жиырыл-ғыш
бұлшық ет талшығында (клетка) ядро штопор тәріздес, ал ... ... ... тәріздес.
Үнемі болғанмен, әдетте клетканың өзі ядромен бірге өледі. ... ядро ... ... соң ол, қан ағысымен жылжи отырып ... ... 120 ... ... ... ете ... бірақ бөлінуге,
бастапқы қалпына келуге кабілетсіз т. б. Ал ... ... ... ... өледі. Ядро сырты екі қабат ядролық мембранамен жабылған, ол
кариоплазманы цитоплазмадан ... ... ... ... ... қосылған секілді болып қуыстар түзеді. Мембрана-жартылай
өткізгіш: ядро ішіне бір ... ... ... ... ... ... ... заттарды ядродан шығарады. Клетканың бөлінуі кезінде ... ... ал жас ... ... ... ол ... ... Ядроның ішкі кеңістігі ядро шырынымен — кариоплазмамен, ... ... ...... ... жартылай консистенциялы зат.
Электрондық микроскоптың көмегімен онан рибосомаларды табуға болады.
Интерфазалық ядроны арнайы бояған ... одан тор ... ... хроматинді жақсы көруге болады, Онда көпшілік бөлігі гистоннан
тұратын, ... ... ... қышқылы (ДНК) болады.
ДНК клетка ядросының ең маңызды бөлігі. Онда ата-анасынан балаларына
берілетін тұқым ... ... ... Адам ... дамуындағы
тұқым қуалайтын ауытқулардың 14 ұрпақтан кейін (шамамен 280-300 ... ... ... ғалымдары көрсетті.
2-сурет.Митохондриялардың схемалық суреті (110 000) ішкі ... ... ... ... көрінеді.Сыртқы мембранада кристалар
болмайды.
Ядрошық — домалақ формалы, конистенциясы бойынша тығыз түзіліс. Ядро
көлемдері әр түрлі екі, бес ... ... ... тұра ... ... тек ... ... ядролардан ғана көрінеді. Бөлінген кезде
жоғалады, ал жас клеткаларда ... ... ... Оларда РНК мен белоктар
болады. Ядрошықтарда соңынан цитоплазмаға өтетін рибосомалар түзіледі.
Рибосомалар — РНК мен белоктан ... ... ... ... ... өсімдік және жануарлар клеткасында болады әрі өте ... ... - ... ... - ... ... айтқанда,
рибосомаларда матрицалық (ннформациялық) ... ... ... және цитоплазмада болатын амин қышқылдарынан белгілі бір ретпен
пептидті байланыстар ... ... ... ... ...... машиналар», оларды амин қышқылдарының полипептидтік тізбекке қосылу
процесі жүреді.
Митохондриялар — әр түрлі ... ... ... жақсы ажыратылатын, сан алуан формалы денешіктер, ... ... ... ... ... :(2 ... ... күрделі екенін анықтады, ал биохимиялық ... ... ... алу, ... ... т. б. функциялар ... ... ... ... ... ... ... тапты.
Кез келген организм клеткаларының митохондрияларында энергия қоры мол
аденозинтрифосфор қышқылы (АТФ) синтезделеді, ал энергия ... ... ... ... ... ыдырауына байланысты. Осыған
байланысты митохондрияларды «күш берушілер» ... ... ... деп ... ... организмнің клеткалары митохондриялардың энергиясын
дененің температурасын сақтауға, клетканың кеңістікте ... ... т.б. ... Б.Афцелиустың мәліметтері бойынша жылқы
аяқтарындағы бұлшық етте болатын митохондриялардың жалпы салмағы 0,5—1 ... ... ... ... саны оның ... үшін ... Бұлшық ет салмағының бірлігіне дәл келетін митохондриялар
энергиясын, ол, тік ... ... ... самолет двигателінің
энергиясына теңейді, Митохондриялардың пайдалы әсер коэффициенті (п. ә ... 80%-ке тең, ол ... ... п. ә. к. ... ... ... ... өте тиімді химиялық машиналар болып
табылады».
Митохондриялардың 15 000-ға жуық жұп нуклеотидтері бар өзіндік ДНҚ-сы
болады және ... ... ол ядро ... ... ... негіздердің
осыншама жұп саны, митохондрияларды құрауға кететін 20 шақты ... ... ... ... болуы, олардың «өзінен-өзі өндіре алатын
органиодтар» екендігін дәлелдейді, өйткені ДНК тұқым ... ... ... ғана ... оның ... де, ... де қамтамасыз
етеді.
Электрондық микроскопия әдістерінің көмегімен эпдоплазмалық ... мен ... ... ... ... ... толығырақ
зерттеледі.
Эндоплазмалық тор — өсімдік және жануарлар клеткаларының цитоплазмасын
тесіп өтіп, бір-бірімен жалғаса ... ... тор ... ... өте
кіші қуыстар мен каналдардың күрделі системасы.
Қызметі жөнінен эндоплазмалық тор, тек белоктар, полисахаридтер ... ... ғана ... ... ... әр ... заттарды
тасымалдауға және жинауға да қарқынды қатысады. Дегенмен бұл ... әлі ... ... жоқ, ... ... ... ... (и РНК) ядрода түзіледі және ДНК ... ... ... ... ретінің «айнадай» көшірмесі болып табылады, ол
блоктың құрылымы туралы информацияны әкеледі;
тасымалдаушы ... - амин ... ... ... ... ... ... рибосомалардың құрылымдық құрамына кіреді.
Кейбір вирустарда тұқым қуалауды сақтаушы ядролық РНҚ болып ... бар ... ... ... ... соң ... транскриптаза»
деп аталатын арнаулы ферменттің көмегімен ДНК. молекуласын синтездеуді іске
асыруға қабілетті және информацияны белоққа ... ... одан ... жол ... жүреді: ДНК =>және=>РНК белок.
Қосындылар — бұлар тұрақсыз клеткалық құрылымдар. ... ... ... ... клетканың тіршілігінің әр түрлі түрінде олар микроскоп астынан
көрінеді және көбінесе құрылыс немесе пластикалық материалдық белоктың сол
сияқты ... ... ... ... ... болып
табылады.
Клеткалардың көбеюі және қартаюы. Көбею немесе өзін ... ... тірі ... (бір ... ... ... ... бірі. Ол клеткалардың бөлінуінсіз
мүмкін емес және бірнеше формалы: жынысты, жыныссыз, вегетативті ... ... екі ... ... мен ... ал ... адам
мен жануарларға тән.
Клеткалардың көбею процесі ... өсуі мен ... ... ... және ... ... әрекеті үшін қажет. Мүнда
өсетін ... ... ... ... ал ересектерде қартайған
клеткалардың жаңаларымен ауыстырылуы (регенерация) байқалады.
Регенерация кенеттен бола ... ... ... ... ... ... созылады. Мысалы, ыстық тамақтан күйгеннен ... ... ... киім және аяқ ... жанасқан кездегі үйкелеуден
терінің түлеуі, адам мен ... ... ... ... ... организмінде бүкіл организмнің қанша өмірі болса, сонша өмір
сүретін көбеймейтін клеткалар болады. Оларды ұзақ ... ... ... Олар — нерв жүйесінің клеткалары. Бұл клеткалар организммен бірге
туады, ал оның өсіп жетілуі процесінде ол белгілі ... тек ... ... әрі ... ... ... Егер бұл ... өлсе, олар-дың
орнына жаңалары пайда болмайды.
Бала организмінде біртіндеп өлетін кәрі клеткалардан гөрі ... әр ... көп ... Бұл — ... өсу және даму ... ... ... оның генетикалық аппаратында,
цитоплазмасында және басқа компоненттерінде өзгерулер жүреді, Клеткалардың
қартаюы олар ... ... ... ... ... ... ... бар шаралардың бәрінің организм ... көп ... үшін ... оның ... ... сақтауда
үлкен маңызы бар.
Клеткаларда заттардың өзгеруі. Қалыпты ... ... ... процестері қоршаған ортадан үнемі заттар сіңірумен және ыдыраудың
соңғы өнімдерін осы ортаға шығарумен байланысты. Осы екі процестің ... ... ... ету үшін зат ... ... ... ... биолог-
материалистер өз еңбектерінде атап көрсетті. ... ... ... тағдырын оның денеде кезуі кезінде қадағалау — демек, тіршіліктің
бүкіл тарихын сипаттау» деп жазды.
Зат ... екі ...... ... ... ... ... — бұл салыстырмалы ірі тағам ... ... және ... көбінесе тотығу реакциялары
есебінен ферменттік ыдырауы. Тотығу процесінде ірі ... ... ... сүт және сірке қышқылдарының, көмір қышқылының, ... ... ... ... заттар катаболизмінде, олардан ... ... (АТФ) ... ... ... ... ... қор болып жиналады.
Анаболизм — бұл жай қарапайым заттардан ... ... ... ... ... ... ... мен
майларды) ферменттік синтездеу. Синтез процесі молекулалар көлемінін,
ұлғаюына және құрылымдарының ... ... ... олар ... ... ... ондай энергия фосфаттық байланыстар
знергиясы түрінде беріледі.
Катаболизм мен анаболизм клеткада бір ... ... ... ... әр ... ... шоғырланады. Сонымен қоректік заттар
диссимиляциясы процсетерінде ыдырау өнімдері түзіледі және ... ... ... ... жасалады. Осы процестердің өзара
байланысы тірі ... өмір ... ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланысты, ... ... ... химиялық реакциялар жатыр. Бұл ... ... және ... нерв ... ... ... ... ферменттік реакциялардың жиынтығын аралық метаболизм, ал
оның өнімдерін мегаболиттер деп ... және ... ... деп те ... ... ... мен ткандерінде үздіксіз ыдырайтын қосылыстарды қалпына
келтіреді, екіншісі жоғары энергетикалық ... ... ... және ... алмасулар сыртқы ортамен тыгыз байланысты,
өйткені клеткаға түсетін қоректік заттар пластикалык алмасу ... ... ... ... ал ... ... кезінде олардан клетка
тіршілігіне қажетті энергия босайды. Клетканың одан әрі өзі ... ... - ... ... ... ... тірі ... клеткаларындағы химиялық энергияның басты
таратушысы АТФ деп саналады. Өз ... ... ... ... ол ... фосфат тобын жояды және АТФ-тың ... ...... (АДФ) айналады. АДФ өз кезегімен фосфат
тобын өзіне қосып ... күн ... ... ... ... ... ... есебінен (гетеротрофтық клеткалар жағдайында) АТФ-
қа айналып, химиялық энергияны қайтадан ала алады.
3 - ... ... ... ... лейкоциттің қозғалуы (қозғалу бағыты
стрелкамен көрсетілген).
Сонымен АТФ—АДФ ... ... ... ... ... етеді.
Клеткалардың тітіркенгіштігі және қозғыштығы. Клеткалардың маңызды
функцияларының бірі тітіркенгіштік пен қозғыштық, яғни ... ... ... ... ... және ... ... бір тән әрекетпен
жауап беру болып табылады. Мысалы, нерв және бұлшық ет ... ... ... (көбінесе электрлік қозулар) туғызады, ал безді
құрылымды клеткалар тітіркенгенде сыртқа бөлінетін ... ... ... ... ... ... ... шығарады. Нерв, жүрек-
тамыр және басқа системаларды қоздыруға қабілетті болғандыктаи соңғылары
гормондар деп аталады.
Ұрықтану және ... ... ... дамуы
Аналық жыныс клеткада (жұмыртқада) анасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... ішінара майлар) және су болады. Аналық жұмыртқаның көлемі кіші,
қоректік заттардың ... аз, ал ... ... ... құрсақ
ішінде дамитын болғандықтан, ұрықтың барлық дамуы негізінен ... ... ... ... ... жетілген кезде активті
қозғалады. Оған реотаксис құбылысы, яғни сұйық ағысына қарсы қозғалу ... ... ... клеткалары (тербелмелі қозғалыстар
жасайтын кірпікшелер көрінеді.
Сперматозоид ... әке ... ... берілетін
генетикалық барлық информация, ал құрығында - сперматозоидтың қозғалуы мен
энергиясының көзі болып табылатын ... ... ... және ... ... ... ... деп аталады, ал олардың
қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі. Көлемі, хромосомаларының саны ... ... 46) және ... ... ... ... ... және
аналық тұқым қуалаушылықтың ... оның ... ... ... бa. ... бөліне бастайды және микроскоппен ажырата
алатын үш қабаты (сыртқы, ішкі және ... бар, көп ... ... ... ... - ... тері ... эпителийлері
нерв системасы және сезім мүшелері, ас қорыту бездері, өкпе, ал аралық
қабаттан ... ... ... ... кан және зар ... ... жеті күн ... ұрықтың организм ішінде даму процесі
(эмбрион) көпке лейін ланцетниктің, құстардың және ... да ... ... ... ... жылы ... ... Петруччи 60 күн бойы адам ұрығының дамуын
жасанды жағдайларда бақылады. Бұл ... ... ... ... ... - ... Сегіз айлық баланың фотографиясы (ана ... ... ... швед ғалымдары ұрық пен іштегі
баланың дамуын табиғи жағдайларда (жатырда) ... және ... ... ұрық фотографиясынан бас сүйектің шығыңқылығын, көздің,
жұлынның, қалқан ... ... ... бүйректің, ішектің және
басқаларының жасала бастағанын ажыратуға болады. 18-күннен бастап «әлі ... ... ... соға ... Ұрық ... ... бұл ... 2,5
мм-ге жетеді.
Апталық эмбрион (ұзындығы 2 см) қағанақ сулы (суы бар) ... ол оны ... ... және ... ... ұрық ... «сары уыз қалтасынан» ... ... ал ... ... ... Оның ... ... қабырғасы
тамырының жанаусы, анасының қанынан ұрықтың қанына ... ... ... диффузиясын қамтамасыз етеді. Мұнда анасы мен ... ... ... бастап тканьдердің, мүшелердің және олардың системаларының
негізгі түзілу процестері аяқталғанға ... ... (8 ... ... деп аталады. 9 аптадан бастап даму кезең ... ұрық ... ... көп ... организм жаңа туған балаға ұқсайды (бет
пішіні, кеудесі, аяқ-қолдары).
Төртінші айға ... ... ... ... ... ... беті жаңа туған баланы еске келтіреді, ал төрт айда шешесі сезетін
қимылдар жасайды. 18 апта шамасындағы фотографияда (5-сурет) ол жаңа ... ... ... жұқа ... арқылы бұтақтанған қан тамырлары жақсы
көрінеді, басы жарық жаққа қарай бұрылған, оң ... ... ... ... тұр. Демек, жыпылықтау және copy рефлекстері пайда болған, ... ... әр ... бола ... ... оның ... ... баланың бұған дейінгі аптадағы дамуынан әлдеқайда
жетілген.
Туар алдында ұрықың салмағы орташа 3200—3400 г-ға, ал ... ... ... ... шығысымен жаңа туған бала бақырады және аяқ-қолдарын
ретсіз қимылдатады т.б. Мұның бәрі оның жатыр ішінде қалыпты ... ... ... өмір сүруге қабілеттілігін көрсетеді.
Кіндікті кескен кезден бастап, іштегі ұрық жаңа ... бала ... ... және ... шешесі мен әкесінен ол ... ... ... ... режимді бұзуы (алкоголь, темекі тарту т. б.), ауруы және
жарақаттануы іштегі ұрықтық дене және ... өсіп ... ... дамуына да теріс әсер етеді. Бұл іштен қоса туған аномалиялардың,
кемістіктердің және жас ... ... ... себебі болуы мүмкін.
Анасының өмірі жайлы жағдайда болса іштегі нәрестенің өсуі мен дамуына
және туғаннан кейін де балаға ... әсер ... ... ... бұл ... өсіп ...... (лат. acceleratio —
жылдамдау) себебі болып табылады. Орта қалыптағыдан гөрі ... ... 400 г және ... ұзындығы 52—54 см, балалар жиі туа бастады.
Адам өмірін кезеңдерге бөлу
Ғылымға негіз деп ең алғашында Н.П. Гундобин ... (1906 ж.) ... мен ... кезеңдерге бөлу қазіргі ғылым мен практиканың деңгейіне дәл
келмейді.
СССР Педагогика ... ... Жас ... ... адам ... мынадай кезеңдерге бөліп басшылыққа алуды
ұсынды:
| |1 ... ... | |10 күн |
| | | |1- | |
| |2 ... шақ | ... 1 жыл |
| |3 ... шақ | 1|- 3 жыл |
| |4 ... ... шақ | 4|- 7 жас |
| |5 ... ... шақ | |12 ... ұл балалар |
| | | |8- |-11 ... қыз ... |
| | | |8 | |
| |6 ... шақ |13- |16 ... ұл балалар |
| | | |12- |15 ... қыз ... |
| |7 ... шақ |17-1|21 ... ... |
| | | |6- |20 ... ... |
| |8 ... шақ |22- |35 ... ... |
| | | |21- |35 ... ... |
| | |ІІ ... | 36-|60 ... ... |
| | | |36- |55 ... әйелдер |
| |9 ... шақ | |74 ... ... |
| | | |61- |74 ... ... |
| | | | | |
| | | |56- | |
| |10 ... шақ |75- |90 ... ... пен әйел |
| |11 |Көп ... |90 |жас және одан ... ... схемада адамның құрсақ ішінде даму кезеңі жоқ ал кейбір
кезеңдердің шектері қоғамдық себептермен анықталған (мысалы, ... ... ... т. б.). Академик А. А. Маркосян адамның жеке дамуын кезеңдерге
бөлудің ... етіп ... ... ... ... «биология-лык
системаның сенімділігін» алуды ... деп ... ... «бұл ... ... қандай да бір тіршілік бастауынан шыққан, өмірлік циклдің
қайсыбір бөлігін қарауға арналған, ұсынылып отырған ... ... ... ... ... келіспеуге болмайды, бірақ құрсақ ішіндегі даму
кезеңін шығарып тастамау керек еді, өйткені бұл адамның эмбрионы мен ... тек ... ... ... Онда ол ... (тірі
организмдер дамуының тарихы) кейбір сатыларымен өзара ... ... ... жеке ... тарихы) даму бөлігінен өтеді.
Организмнің биологиялық системасының сенімділігі. Әр адам өзінің ... ... ... ... және ... ... (анасының органнзміне,
әлеуметтік ортаға т.б.) сай дамиды. Бұл мүшелердің системогенезін, олардың
қалыптасуын және ... ... жас ... ... ... ... ... сенімділігін зерттеуге XX ғ. 50
жылдарында ... ... ... Ғылымдардың ерекше назары «информация
мен басқарудың ең жетілген аппараты ретінде» ми және ... ... ... ... Нерв ... артық болу принципі
сенімділікті арттыру құралдары ретінде тұжырымдалады. Оның ... ... ... деп ... ... яғни
салыстырмалы түрде пассивті қызмет ететін және процеске тек «негізгілері»
ауытқыған жағдайда ғана ... ... ... бар ... жорамал
қойылды. Бұл гипотеза клеткалардың қартаю процесінің тежелу механизмін
бірқатар ... ... және ... қабілеттілігі системасының, демек,
организмнің де өмірін ұзартуға ... ... әр ... ... ... ... өзіне
тән ерекшеліктері бар. Мысалы, қыз баланың ұрықтық жұмыртқа бездерінде — 40
000-нан — 200 000-ға ... ... ... ... ... кезеңінде тек 500—600 жұмыртқа клеткалары пiciп жетіледі. Адамның
қанында ... 10 мл ... 500 ... ... ... ... Қан
аққан кезде бір адамның қанын ұйыту үшін ол өте аз мөлшерде ... ... ... сенімділігін қамтамасыз ететін орасан көп ... бар. Оның ... олар ... ... бекітілген өздігінен
реттелуге қабілетті, ел тіршілік әрекеттері ... ... ... ... ... системасының сенімділігі деп, организм
мен оның системаларының үйлесімді әрекетін резервтегі ... ... ... ... қатынасымен реттеу деңгейін айтады.
Өсу мен жетілу процестеріндегі тұқым қуалаудың ролі
Ата-ана белгілерінің балаларына берілуі тұқым қуалау деп ... ... ... сапалар (шаштың көздің түсі, ... ... ... ... ... т. б.) аспапсыз, екіншілері цитоплазма мен
ядролық ДНК-ға қатыстылар (зат ... қан ... ... ... т.б.) тек ... ... жолымен анықталады.
Баланың өсуі мен жетілуі тұқым қуалау бастамаларына ғана емес, ... ... ... да ... ... ... қолайлы және қолайсыз
немесе ауыртпалықты түрлері болады.
Жеке адамның қабілеттілігі мен үйлесімділігінің дамуын ... ... ... ... қуалаушылыққа жатады. Қолайсыз ... ... ... жете ... ... ... жақсы
әншілік дауыс, музыкалық есту, математикаға қабілеттілік т.б. дамымайды.
Ауыртпалықты ... ... ... жақсы ортада тәрбиеленсе де
баланың қалыпты дамуын әр ... ... ете ... ... ... (қалыптан ауытқулар), тіпті кемістіктердің кейде — ұзақ ... ... ... ... ... ... ... балалар аномалияларының
себебі — ата-ана маскүнемдігі мен кәсіби ... ... ... улы ... ... қуалаушылықты, әсіресе оның қолайсыз түрін «маңдайға жазылған»
шарасыздық деп қарауға болмайды. Бірқатар Жағдайларда ол ... ... ... ... ... жиі ... ... гемофилияны емдейді.
Қолайсыз тұқым қуалаушылығы бар балаларды туғызбас үшін ... ... жөн. ... ... ... туыстардың үйленуін
болдырмайды, өйткені ол кеміс балалар ... ... ... табылады.
Тұқым қуалайтын белгілері бар балаларды ертерек білу, дер кезінде
біреулерін дарынды балаларға ... ... ... ... ... ... ... мектептерде ақыл-ойы мен денн кемістігі бар балалар (ақыл-ойы
төмен, саңырау, соқыр) қоғамдық пайдалы ... ... ... және ... ... ... күшейтеді. Балалардың қолайсыз
тұқым қуалаушылығын ... ... ... және ... ... ... ... педагогтар арнаулы мектептерде балалардың
математикалық, музыкалық, әншілік және ... да ... ... ... ... туа пайда болған қабілеттілік пен оларды
дамытудағы ерен еңбексіз мүлде мүмкін еместігі белгілі.
Ата-аналар өзінің баласын, шындығында олардың ... өте ... ... ... ... ... білуі тиіс. Сондықтан
балада немесе ... бар ... ... ... ... байқалған,
мүмкін оған атасы мен арғы атасынан тұқым қуалай жеткен икемділікті дамыту
керек екендігін дер кезінде ата-аналарына айту ... ... ... өте ... ... тұрақтылығы, яғни белгілердің берілуі
көптеген ұрпақтар бойына жүреді әрі бірінші ұрпақтарда ... ... ... ... ...